Αυξημένο βάρος στα παιδιά: Πότε χρειάζεται έλεγχος;

Το αυξημένο βάρος στα παιδιά δεν είναι πάντοτε εύκολο να αναγνωριστεί από τους γονείς. Καθώς το παιδί μεγαλώνει, το σώμα του αλλάζει συνεχώς, ενώ το βάρος και το ύψος του δεν αυξάνονται πάντοτε με τον ίδιο ρυθμό. Υπάρχουν, επομένως, περίοδοι κατά τις οποίες ένα παιδί μπορεί να φαίνεται πιο «γεμάτο», χωρίς αυτό να σημαίνει απαραίτητα ότι είναι υπέρβαρο ή ότι έχει παχυσαρκία. Από την άλλη πλευρά, η γρήγορη αύξηση του βάρους, η συνεχής μετακίνηση προς υψηλότερες καμπύλες ανάπτυξης ή η εμφάνιση ορισμένων συμπτωμάτων μπορεί να υποδηλώνουν ότι χρειάζεται παιδιατρική εκτίμηση. Σε αυτό το άρθρο θα αναλύσουμε πώς αξιολογείται το αυξημένο βάρος στα παιδιά, ποιοι παράγοντες μπορεί να το επηρεάζουν και τι μπορούν να κάνουν οι γονείς για να υποστηρίξουν την υγεία και τη φυσιολογική ανάπτυξη του παιδιού τους.

Πώς θα καταλάβω εάν το παιδί μου έχει αυξημένο βάρος;

Η εξωτερική εμφάνιση ή η σύγκριση με άλλα παιδιά της ίδιας ηλικίας δεν αρκούν για να διαπιστωθεί εάν ένα παιδί έχει αυξημένο βάρος. Κάθε παιδί ακολουθεί τη δική του πορεία ανάπτυξης η οποία επηρεάζεται από τη σωματική διάπλαση, την κληρονομικότητα, την ηλικία και το στάδιο της εφηβείας. Για τον λόγο αυτό, η αξιολόγηση πρέπει να βασίζεται σε αντικειμενικές μετρήσεις και όχι μόνο στην εικόνα του σώματος. Στα παιδιά ηλικίας άνω των 2 ετών, ο παιδίατρος μετρά με ακρίβεια το βάρος και το ύψος και υπολογίζει τον Δείκτη Μάζας Σώματος, γνωστό ως ΔΜΣ ή BMI. Σύμφωνα με τις καμπύλες ανάπτυξης του CDC για παιδιά και εφήβους ηλικίας 2 έως 19 ετών, ΔΜΣ από την 85η έως κάτω από την 95η εκατοστιαία θέση χαρακτηρίζεται ως υπέρβαρο, ενώ ΔΜΣ ίσος ή μεγαλύτερος από την 95η εκατοστιαία θέση αντιστοιχεί σε παχυσαρκία.

Γιατί δεν αρκεί μία μέτρηση του βάρους;

Μία μεμονωμένη μέτρηση αποτυπώνει το βάρος του παιδιού την δεδομένη χρονική στιγμή γεγονός το οποίο δεν αρκεί για να αξιολογηθεί με ασφάλεια η πορεία της ανάπτυξής του. Για τον λόγο αυτό έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία η πορεία του βάρους και του ΔΜΣ σε βάθος χρόνου. Πιο αναλυτικά, ο παιδοενδοκρινολόγος εξετάζει εάν το παιδί:

παραμένει σταθερά στην ίδια καμπύλη ανάπτυξης
μετακινείται γρήγορα προς υψηλότερες καμπύλες
αυξάνει το βάρος του δυσανάλογα σε σχέση με το ύψος
παρουσιάζει επιβράδυνση της ανάπτυξης σε ύψος
εμφανίζει σοβαρή αύξηση βάρους από πολύ μικρή ηλικία.

Για παράδειγμα, ένα παιδί που βρίσκεται σταθερά σε μια υψηλότερη καμπύλη μπορεί απλώς να έχει μεγαλύτερη σωματική διάπλαση. Αντίθετα, ένα παιδί που βρισκόταν σε χαμηλότερη καμπύλη και μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα μετακινήθηκε σημαντικά προς τα πάνω χρειάζεται προσεκτικότερη διερεύνηση.

Αυξημένο βάρος στα παιδιά | Ποια ηλικία χρειάζεται προσοχή;

Η συστηματική παρακολούθηση του βάρους και της ανάπτυξης είναι σημαντική σε όλη τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας. Υπάρχουν ωστόσο, ορισμένες ηλικιακές περίοδοι κατά τις οποίες οι μεταβολές στο βάρος και στη σύσταση του σώματος χρειάζονται πιο προσεκτική αξιολόγηση.

Τα πρώτα χρόνια της ζωής. Κατά τη βρεφική και νηπιακή ηλικία, το βάρος και η σύσταση του σώματος μεταβάλλονται με γρήγορους ρυθμούς. Η πολύ απότομη αύξηση του βάρους ή η εμφάνιση σοβαρής παχυσαρκίας πριν από την ηλικία των 5 ετών, ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται από έντονη και επίμονη πείνα, χρειάζεται εξειδικευμένη αξιολόγηση.
Η προσχολική και η πρώτη σχολική ηλικία. Κατά τα πρώτα χρόνια της παιδικής ηλικίας, ο Δείκτης Μάζας Σώματος μειώνεται φυσιολογικά και στη συνέχεια αρχίζει να αυξάνεται ξανά. Η χρονική στιγμή κατά την οποία ξεκινά αυτή η νέα άνοδος ονομάζεται αναστροφή του ΔΜΣ (adiposity rebound). Όταν εμφανίζεται νωρίτερα από το αναμενόμενο, μπορεί να συνδέεται με αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης υπερβάλλοντος βάρους ή παχυσαρκίας αργότερα. Για τον λόγο αυτό, η συστηματική καταγραφή του ύψους, του βάρους και του ΔΜΣ στις καμπύλες ανάπτυξης είναι ιδιαίτερα σημαντική.
Η εφηβεία. Κατά την εφηβεία, οι ορμονικές μεταβολές επηρεάζουν φυσιολογικά τη σύσταση του σώματος και την κατανομή του λίπους. Παράλληλα, η μεγαλύτερη αυτονομία στις διατροφικές επιλογές, ο ανεπαρκής ύπνος και η μειωμένη σωματική δραστηριότητα μπορεί να ευνοήσουν την αύξηση του βάρους. Για τον λόγο αυτό, η παρακολούθηση χρειάζεται να γίνεται με διακριτικότητα, χωρίς επικριτικά σχόλια ή υπερβολική εστίαση στην εμφάνιση.

Που οφείλεται το αυξημένο βάρος στα παιδιά;

Το αυξημένο βάρος στα παιδιά συνήθως δεν οφείλεται σε μία μόνο αιτία, αλλά στην αλληλεπίδραση γενετικών, διατροφικών, ψυχολογικών και περιβαλλοντικών παραγόντων όπως:

Διατροφικές συνήθειες: Η συχνή κατανάλωση υπρεπεξεργασμένων τροφίμων, γλυκών, αναψυκτικών, αλμυρών σνακ και έτοιμων γευμάτων μπορεί να αυξήσει σημαντικά την ημερήσια πρόσληψη θερμίδων. Παράλληλα, η περιορισμένη κατανάλωση φρούτων, λαχανικών και τροφίμων πλούσιων σε φυτικές ίνες μπορεί να επηρεάσει την ποιότητα της διατροφής και το αίσθημα του κορεσμού.
Μειωμένη σωματική δραστηριότητα: Οι πολλές ώρες μπροστά σε τηλεόραση, υπολογιστή, tablet ή κινητό περιορίζουν συχνά τον χρόνο για παιχνίδι, άθληση και καθημερινή κίνηση, συμβάλλοντας στη διαταραχή του ενεργειακού ισοζυγίου.
Κοινωνικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες: Η έλλειψη ασφαλών χώρων για παιχνίδι, ο πολυάσχολος τρόπος ζωής της οικογένειας και η εύκολη πρόσβαση σε τρόφιμα χαμηλής διατροφικής αξίας μπορούν να δυσκολέψουν την υιοθέτηση πιο υγιεινών συνηθειών.
Γενετικοί και ορμονικοί παράγοντες: Η κληρονομική προδιάθεση μπορεί να επηρεάζει τη ρύθμιση της πείνας, του κορεσμού και του μεταβολισμού. Πολύ σπανιότερα, το αυξημένο βάρος μπορεί να σχετίζεται με ενδοκρινολογικές διαταραχές, οι οποίες συνήθως συνοδεύονται και από άλλα ευρήματα, όπως επιβράδυνση της ανάπτυξης σε ύψος.
Ψυχολογικοί και συναισθηματικοί παράγοντες: Το άγχος, η θλίψη, η πλήξη ή η χαμηλή αυτοεκτίμηση μπορεί να οδηγήσουν ορισμένα παιδιά σε συναισθηματική κατανάλωση τροφής, ιδιαίτερα όταν το φαγητό χρησιμοποιείται ως ανταμοιβή ή παρηγοριά.

Ποια σημάδια χρειάζονται μεγαλύτερη προσοχή;

Η αύξηση του βάρους χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση όταν συνοδεύεται από ένα ή περισσότερα από τα ακόλουθα σημεία:

το παιδί αυξάνει γρήγορα το βάρος του, χωρίς να ψηλώνει με τον αναμενόμενο ρυθμό.
εμφανίζει αυξημένο βάρος πριν από την ηλικία των 5 ετών.
πεινά συνεχώς ή δυσκολεύεται να αισθανθεί κορεσμό.
εμφανίζει σκουρόχρωμες και παχύτερες περιοχές του δέρματος, κυρίως στον αυχένα ή στις μασχάλες, εύρημα που μπορεί να αντιστοιχεί σε μελανίζουσα ακάνθωση.
εμφανίζει έντονη δίψα, συχνή ούρηση ή ανεξήγητη κόπωση.
ροχαλίζει έντονα ή παρουσιάζει παύσεις στην αναπνοή κατά τη διάρκεια του ύπνου.
παραπονείται για συχνούς πονοκεφάλους, εύκολη κόπωση ή πόνους στις αρθρώσεις.
στα κορίτσια παρατηρούνται επίμονες διαταραχές της περιόδου, έντονη ακμή ή αυξημένη τριχοφυΐα.
αποφεύγει το παιχνίδι, την άθληση ή τις κοινωνικές δραστηριότητες εξαιτίας του βάρους του.
παρουσιάζει χαμηλή αυτοεκτίμηση, άγχος, θλίψη ή δέχεται πειράγματα και εκφοβισμό.

Γιατί είναι σημαντική η έγκαιρη αξιολόγηση;

Το αυξημένο βάρος μπορεί να επηρεάσει τη σωματική και την ψυχική υγεία ήδη από την παιδική ηλικία. Η έγκαιρη αξιολόγηση βοηθά τον παιδοενδοκρινολόγο να εντοπίσει πιθανούς παράγοντες κινδύνου ή συνοδές επιπλοκές, όπως:

αντίσταση στην ινσουλίνη, προδιαβήτης ή σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2.
διαταραχές των λιπιδίων, όπως αυξημένα τριγλυκερίδια ή μη φυσιολογικά επίπεδα χοληστερόλης.
αυξημένη αρτηριακή πίεση.
μεταβολικά σχετιζόμενη στεατωτική νόσος του ήπατος.
έντονο ροχαλητό ή αποφρακτική υπνική άπνοια.
μυοσκελετικοί πόνοι και δυσκολία στη σωματική δραστηριότητα.
επίμονες διαταραχές του εμμηνορρυσιακού κύκλου ή σημεία υπερανδρογονισμού στις έφηβες.
χαμηλή αυτοεκτίμηση, άγχος, κοινωνική απομόνωση ή σχολικός εκφοβισμός.

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι δεν εμφανίζουν όλα τα παιδιά τις παραπάνω επιπλοκές. Η πιθανότητα εκδήλωσής τους επηρεάζεται από παράγοντες όπως είναι η ηλικία, ο βαθμός και η διάρκεια του αυξημένου βάρους, η κατανομή του σωματικού λίπους, το οικογενειακό ιστορικό και η συνολική κατάσταση της υγείας του παιδιού.

Αυξημένο βάρος στα παιδιά |Πώς μπορούν να βοηθήσουν οι γονείς;

Οι αυστηρές απαγορεύσεις ή οι δίαιτες χωρίς ιατρική καθοδήγηση, μπορεί να επηρεάσουν αρνητικά τη σχέση του παιδιού με το φαγητό, την αυτοεκτίμησή του και σε ορισμένες περιπτώσεις, τη φυσιολογική του ανάπτυξη. Αντίθετα, πιο αποτελεσματικές θεωρούνται οι μικρές και σταθερές αλλαγές που υιοθετούνται σταδιακά από ολόκληρη την οικογένεια. Οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν με τους ακόλουθους τρόπους:

Καθιερώστε σταθερό πρόγραμμα γευμάτων και περιορίστε το συνεχές τσιμπολόγημα.
Προτιμήστε το νερό αντί για αναψυκτικά, συσκευασμένους χυμούς και άλλα ζαχαρούχα ροφήματα.
Εντάξτε πιο συχνά στη διατροφή του παιδιού φρούτα, λαχανικά, όσπρια και τρόφιμα με μικρότερο βαθμό επεξεργασίας.
Αποφύγετε να χρησιμοποιείτε το φαγητό ως ανταμοιβή, τιμωρία ή τρόπο παρηγοριάς.
Ενθαρρύνετε καθημερινά το ελεύθερο παιχνίδι και τη σωματική δραστηριότητα που ταιριάζει στην ηλικία και στα ενδιαφέροντα του παιδιού.
Διαμορφώστε ένα σταθερό και επαρκές πρόγραμμα ύπνου.
Θέστε σαφή και κατάλληλα για την ηλικία όρια στη χρήση τηλεόρασης, tablet, κινητού και υπολογιστή.
Προσπαθήστε να τρώτε μαζί ως οικογένεια, χωρίς τηλεόραση ή κινητά κατά τη διάρκεια του γεύματος.
Αποφύγετε τα επικριτικά σχόλια για το βάρος ή την εμφάνιση του παιδιού και επικεντρωθείτε στην υγεία, στην ενέργεια και στην ευεξία του.

Παιδοενδοκρινολόγος στην Πάτρα – Γεωργία Αβράμη

Εάν σας προβληματίζει το βάρος του παιδιού σας, είναι σημαντικό να αποφεύγετε τις αυστηρές δίαιτες ή τις απότομες διατροφικές αλλαγές χωρίς ιατρική καθοδήγηση. Η Παιδοενδοκρινολόγος στην Πάτρα, Γεωργία Αβράμη, πραγματοποιεί ολοκληρωμένη εκτίμηση των παραγόντων που μπορεί να συμβάλλουν στο αυξημένο βάρος και διερευνά εάν υπάρχουν μεταβολικές, ορμονικές ή άλλες συνοδές διαταραχές. Με βάση τα ευρήματα και τις ανάγκες κάθε παιδιού, διαμορφώνεται ένα εξατομικευμένο πλάνο παρακολούθησης και υποστήριξης, με σεβασμό στη φυσιολογική ανάπτυξη και στην ψυχολογία του.

Αυξημένο βάρος στα παιδιά: Πότε χρειάζεται έλεγχος;