Προλακτίνωμα σε παιδιά και εφήβους

Το προλακτίνωμα είναι ένα συνήθως καλοήθες αδένωμα της υπόφυσης, το οποίο παράγει αυξημένες ποσότητες της ορμόνης προλακτίνης. Η υπόφυση είναι ένας μικρός αλλά ιδιαίτερα σημαντικός ενδοκρινής αδένας στη βάση του εγκεφάλου, ο οποίος συμμετέχει στη ρύθμιση της ανάπτυξης, της εφηβείας και πολλών ακόμη ορμονικών λειτουργιών του οργανισμού.

Στα παιδιά και στους εφήβους το προλακτίνωμα είναι σχετικά σπάνιο. Ωστόσο, η αυξημένη παραγωγή προλακτίνης μπορεί να επηρεάσει την εφηβεία, την έμμηνο ρύση, τη σεξουαλική ωρίμανση και τη λειτουργία των γονάδων, ενώ μεγαλύτερα αδενώματα μπορεί να προκαλέσουν πονοκέφαλο ή διαταραχές της όρασης. Για τον λόγο αυτό, η έγκαιρη διάγνωση και η σωστή παιδοενδοκρινολογική παρακολούθηση έχουν ιδιαίτερη σημασία.

Τι είναι η προλακτίνη;

Η προλακτίνη είναι μια ορμόνη που παράγεται κυρίως από την υπόφυση, έναν μικρό ενδοκρινή αδένα που βρίσκεται στη βάση του εγκεφάλου. Παρόλο που είναι περισσότερο γνωστή για τον σημαντικό ρόλο της στην παραγωγή γάλακτος μετά τον τοκετό, συμμετέχει όμως και στη ρύθμιση της αναπαραγωγικής λειτουργίας.

Όταν τα επίπεδα της προλακτίνης παραμένουν παθολογικά αυξημένα, μπορεί να επηρεαστεί η φυσιολογική λειτουργία του άξονα υποθαλάμου–υπόφυσης–γονάδων. Η αυξημένη προλακτίνη αναστέλλει τη φυσιολογική έκκριση των ορμονών που ελέγχουν τη λειτουργία των ωοθηκών και των όρχεων, με αποτέλεσμα να μπορεί να επηρεαστεί η παραγωγή οιστρογόνων ή τεστοστερόνης.

Τι είναι το προλακτίνωμα;

Το προλακτίνωμα είναι ένα συνήθως καλοήθες αδένωμα της υπόφυσης που παράγει αυξημένες ποσότητες προλακτίνης. Ανάλογα με το μέγεθός του και την ποσότητα προλακτίνης που παράγει, μπορεί να προκαλέσει σημαντικές ορμονικές διαταραχές ή συμπτώματα από την πίεση γειτονικών δομών. Με βάση τη διάμετρό τους, τα προλακτινώματα διακρίνονται σε:

μικροπρολακτινώματα, όταν έχουν διάμετρο μικρότερη από 10 mm
μακροπρολακτινώματα, όταν έχουν διάμετρο 10 mm ή μεγαλύτερη.

Ποια συμπτώματα μπορεί να προκαλέσει το προλακτίνωμα;

Τα συμπτώματα του προλακτινώματος διαφέρουν ανάλογα με την ηλικία και το φύλο του παιδιού, τα επίπεδα της προλακτίνης και το μέγεθος του αδενώματος. Ορισμένες εκδηλώσεις οφείλονται στην αυξημένη προλακτίνη και τη διαταραχή της φυσιολογικής λειτουργίας των ορμονών του φύλου, ενώ άλλες μπορεί να σχετίζονται με το μέγεθος του όγκου και την πίεση που ασκεί στις γύρω δομές.

Στα κορίτσια

Στα κορίτσια και τις έφηβες, το προλακτίνωμα μπορεί να εκδηλωθεί με:

καθυστέρηση ή διακοπή της φυσιολογικής εξέλιξης της εφηβείας
καθυστέρηση εμφάνισης της πρώτης περιόδου
ακανόνιστη έμμηνο ρύση
αραιομηνόρροια ή αμηνόρροια
γαλακτόρροια, δηλαδή έκκριση γάλακτος από τον μαστό χωρίς να υπάρχει εγκυμοσύνη ή θηλασμός.

Η παρατεταμένη υπερπρολακτιναιμία μπορεί επίσης να μειώσει την παραγωγή οιστρογόνων, επηρεάζοντας τη φυσιολογική λειτουργία του αναπαραγωγικού συστήματος.

Στα αγόρια

Στα αγόρια, η αυξημένη προλακτίνη μπορεί να επηρεάσει την παραγωγή τεστοστερόνης και τη φυσιολογική εξέλιξη της εφηβείας. Πιθανές εκδηλώσεις είναι:

καθυστέρηση ή διακοπή της εξέλιξης της εφηβείας
μειωμένη παραγωγή τεστοστερόνης
ανεπαρκής ανάπτυξη των δευτερογενών χαρακτηριστικών του φύλου
γυναικομαστία σε ορισμένες περιπτώσεις.

Στα αγόρια τα πρώιμα ορμονικά συμπτώματα μπορεί να είναι λιγότερο εμφανή σε σχέση με τα κορίτσια. Για τον λόγο αυτό, η διάγνωση γίνεται συχνά όταν το προλακτίνωμα έχει μεγαλύτερο μέγεθος και μπορεί ήδη να προκαλεί πονοκέφαλο ή διαταραχές της όρασης.

Αυξημένη προλακτίνη σημαίνει πάντα προλακτίνωμα;

Όχι. Η υπερπρολακτιναιμία, δηλαδή η αύξηση της προλακτίνης στο αίμα, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει προλακτίνωμα. Τα επίπεδα της προλακτίνης μπορεί να αυξηθούν παροδικά ακόμη και σε φυσιολογικές καταστάσεις, όπως κατά τη διάρκεια του ύπνου, μετά από έντονη σωματική άσκηση ή εξαιτίας του στρες που προκαλεί η ίδια η αιμοληψία.

Επίμονη αύξηση της προλακτίνης μπορεί επίσης να παρατηρηθεί σε καταστάσεις όπως:

λήψη ορισμένων φαρμάκων, ιδιαίτερα εκείνων που επηρεάζουν τη δράση της ντοπαμίνης
υποθυρεοειδισμός
χρόνια νεφρική νόσος ή άλλες συστηματικές παθήσεις
βλάβες της περιοχής της υπόφυσης ή του μίσχου της υπόφυσης
άλλες καταστάσεις που διαταράσσουν τη φυσιολογική ανασταλτική δράση της ντοπαμίνης στην έκκριση προλακτίνης.

Πώς γίνεται η διάγνωση του προλακτινώματος;

Η διερεύνηση ξεκινά συνήθως με μέτρηση της προλακτίνης στο αίμα. Εάν η τιμή είναι αυξημένη, ο Παιδοενδοκρινολόγος αξιολογεί αν χρειάζεται επανάληψη της μέτρησης και διερεύνηση άλλων πιθανών αιτιών υπερπρολακτιναιμίας πριν τεθεί η διάγνωση προλακτινώματος.

Ανάλογα με την περίπτωση, μπορεί να ελεγχθούν επίσης:

η λειτουργία του θυρεοειδούς
οι ορμόνες που σχετίζονται με την εφηβεία και τη λειτουργία των γονάδων
η λειτουργία και άλλων ορμονών της υπόφυσης
η λήψη φαρμάκων που μπορεί να αυξάνουν την προλακτίνη
άλλες καταστάσεις που μπορούν να προκαλέσουν υπερπρολακτιναιμία.

Όταν επιβεβαιώνεται η υπερπρολακτιναιμία και δεν εντοπίζεται άλλη προφανής αιτία, πραγματοποιείται μαγνητική τομογραφία υπόφυσης (MRI). Η εξέταση επιτρέπει την απεικόνιση του αδενώματος, τον προσδιορισμό του μεγέθους και της θέσης του και την αξιολόγηση της σχέσης του με τις γύρω ανατομικές δομές. Στα παιδιά και τους εφήβους με ύποπτο ή επιβεβαιωμένο αδένωμα υπόφυσης μπορεί επίσης να απαιτείται οφθαλμολογικός έλεγχος.

Πώς αντιμετωπίζεται το προλακτίνωμα;

Στις περισσότερες περιπτώσεις, το προλακτίνωμα αντιμετωπίζεται αποτελεσματικά με φαρμακευτική αγωγή και δεν απαιτεί εξαρχής χειρουργική επέμβαση. Η θεραπεία βασίζεται κυρίως στους αγωνιστές ντοπαμίνης, φάρμακα που μιμούνται τη δράση της ντοπαμίνης στην υπόφυση και περιορίζουν την έκκριση προλακτίνης. Με τη θεραπεία μπορούν:

να μειωθούν ή να ομαλοποιηθούν τα επίπεδα της προλακτίνης
να μειωθεί το μέγεθος του προλακτινώματος
να αποκατασταθεί η φυσιολογική λειτουργία του αναπαραγωγικού άξονα και η εξέλιξη της εφηβείας
να βελτιωθούν συμπτώματα όπως οι διαταραχές της περιόδου, η γαλακτόρροια, ο πονοκέφαλος ή οι διαταραχές της όρασης που σχετίζονται με μεγαλύτερους όγκους.

Η καβεργολίνη αποτελεί σήμερα τον αγωνιστή ντοπαμίνης πρώτης επιλογής, καθώς παρουσιάζει υψηλή αποτελεσματικότητα στη μείωση της προλακτίνης και του μεγέθους του αδενώματος και είναι γενικά καλά ανεκτή.

Στα παιδιά και τους εφήβους, η θεραπεία εξατομικεύεται και συνήθως ξεκινά με χαμηλή δόση, η οποία αυξάνεται σταδιακά ανάλογα με την ανταπόκριση και την ανοχή του ασθενούς. Κατά τη διάρκεια της θεραπείας απαιτείται τακτική παρακολούθηση των επιπέδων της προλακτίνης, της κλινικής εικόνας και, όταν ενδείκνυται, του μεγέθους του αδενώματος με μαγνητική τομογραφία.